Nazwa łacińska: Acorus calamus

Opis: Z kłączy wyrastają liście szerokości 10-15 mm oraz pędy kwiatostanowe. Liście są mieczowate, zaostrzone, kwiatostan kolbowaty, żółtobrązowy, osiąga długość do 8 cm. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Owocem jest czerwona jagoda, która jednak u nas nigdy się nie zawiązuje. Uprawa. Rośnie w płytkich, raczej stojących zbiornikach wodnych, na brzegach jezior, rowów, gdzie często tworzy gęste skupiska. Rozmnaża się wyłącznie wegetatywnie, przez kłącza osiągające 50 cmdługościi3 cm szerokości. Kłącza te (Radbc calami aromatici,radixacori) zbiera się, czyści, kroi na kawałki i ostrożnie suszy. Zbiera się je latem, gdy woda jest ciepła, lub jesienią podczas wypuszczania wody ze stawów rybnych.

Zawartość: Zawiera 2-4 % olejku lotnego (Oleum calami aetherum), którego charakterys­tycznym składnikiem jest azaron. Kłącze zawiera też terpeny, amarynę, garbniki, sacharydy, skrobię, cholinę oraz śluzy.

Działanie: Tatarak używany jest w medycynie oraz w weterynarii jako środek ułatwiający trawienie, łagodzący zaburzenia przemiany materii o podłożu nerwicowym oraz regulujący wydzielanie soków żołądkowych. Przyrządza się też z niego herbatę, która pobudza apetyt i ułatwia trawienie.

Zastosowanie: Kłącze ma silny, lecz przyjemny zapach, smak korzenny i gorzkawy. W prze­myśle farmaceutycznym przygotowuje się z niego wyciągi i pozyskuje olejek lotny. Tatarak jest też stosowany w produkcji likierów, płynów do płukania ust, past do zębów i w przemyśle cukierniczym. Jako przyprawa jest u nas mało znany. Jeśli ktoś chciałby go spróbować, powinien zacząć od bardzo małych ilości. Tatarakiem można przyprawiać różne zupy, buliony, wywary z ryb, ciemne sosy, kapustę, zwłaszcza czerwoną, tłuste pieczone mięso, pieczone ziemniaki i warzywa. Niektórzy smakosze przyprawiają tatarakiem różne słodkie potrawy, zupy owocowe i sałatki owocowe.

Tatarak zwyczajny is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Nasturtium officinale

Opis: Płożące się pędy rukwi są dęte, kanciaste i osiągaj ą długość do 90 cm. Mięsiste liście maj ą szerokość 6-10 mm i długość 10-20 mm. Owocem jest wielonasienna łuszczyna długości do 5 mm. Kwiaty są białe, zebrane w grona.

Uprawa: Rukiew zbiera się ze stanowisk naturalnych. Rośnie na brzegach potoków, przy źródłach, w rowach z czystą wodą lub przy innych zbiornikach wody stojącej. Występuje w Czechach i na Morawach.

Zawartość: Zawiera duże ilości witamin C, K, A i E oraz glikozyd. Duże znaczenie ma dzięki zawartości soli mineralnych, a szczególnie żelaza, jodu i śladów arsenu.

Działanie: W medycynie ludowej była stosowana przeciwko chorobom nerwowym i go­rączce.

Zastosowanie: W kuchni ma podobne zastosowanie jak pieprzyca siewna i rzeżucha gorzka. Ma ostrzejszy i bardziej cierpki smak. Sałatka z niej przygotowana jest w smaku ostra, gorzka, chrzanowa, przypomina rzodkiewkę.

Rukiew wodna is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Portulaca oleracea

Opis: Portulaka ma wrzecionowaty, silnie rozgałęziony korzeń, łodygę mięsistą, pustą wewnątrz, czerwonawo nabiegłą. Liście są soczyste i mięsiste, odwrotnie jajowate. Kwitnie od czerwca do września. Istnieją również odmiany o pięknych kwiatach, uprawiane jako rośliny ozdobne. Kwiaty portulaki siewnej są osadzone pojedynczo w pachwinach liści lub na wierzchołkach pędów.

Uprawa: Portulaka lubi ciepłe rejony. Uprawiana jest w całej południowej i środkowej Europie. Nadaje się do uprawy zarówno w ogrodach, jak i na balkonach. Gatunek ten rośnie w stanie dzikim jako chwast w winnicach i przy drogach.

Zawartość: Portulaka zawiera dość dużo witaminy A i C, ponadto substancje mineralne, cukry, białka i inne składniki.

Działanie: W medycynie ludowej stosuje się mięsiste liście jako środek moczopędny, zapobiegający wzdęciom i działający nasennie.

Zastosowanie: Portulaka siewna ma niewyraźny zapach, w smaku jest cierpka i odświeżająca. Młode, ulistnione pędy zbiera się przed kwitnieniem, ponieważ potem twardnieją i nabierają ostrego smaku. Nasiona można wysiewać kilka razy w roku, aby mieć zawsze świeże liście. W kuchni europejskiej portulaka nie jest zbyt popularna. Częściej używana jest jako warzywo do przyrządzania sałatek niż jako przyprawa. Doskonała jest wiosenna sałatka z młodych liści portulaki z oliwą i octem. Można również zastępować nią kapary. Nie należy podawać jej z ziemniakami, smaki te bowiem nie tolerują się wzajemnie. Portulaka nadaje się do przyprawiania wszystkich zup, warzyw, sosów, ryżu i ciast. Świeże, drobno pokrojone liście wspaniale smakują z twarogiem, sałatą, pomidorami i ogórkami. Dla smakoszy podajemy przepis na wspaniałą zupę z portulaki: dwie czubate łyżki pokrojonych drobno liści portulaki, dwie czubate łyżki posiekanej zielonej fasoli, jedna łyżka drobno posiekanej cebuli, łyżeczka cukru; wszystkie te składniki gotować 15 minut w rosole, dodać kostki z chleba osmażonego na maśle: podawać posypaną natką trybuli.

Portulaka is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Allium ampeloprasum

Opis: Osiąga wysokość 40-90 cm. Tworzy podłużną cebulę; liście ma zielone lub niebiesko- zielone. Białe bądź różowawe kwiaty skupione są w kuliste kwiatostany.

Uprawa: Por rozmnaża się z nasion. Uprawiane są dwa typy pora: zimowy i letni. Częścią jadalną jest wybielona podstawa łodyg. Pory można zbierać od kwietnia do maja i od września do grudnia. Jeśli pogoda jest sprzyjająca, to pory zimowe mogą pozostać w polu przez całą zimę, gdzie okopane zachowują świeżość i swe właściwości. Pory źle przechowywane tracą jakość już po miesiącu.

Zawartość: Por zawiera więcej białka niż cebula. Charakterystyczny zapach zawdzięcza olejkowi zawierającemu siarkę. W 100 g świeżej masy jest około 3 mg olejku lotnego. Podobnie jak w czosnku przeważają w nim organiczne związki siarki. Por zawiera cukry, białka, wapń, fosfor, żelazo, potas, sód, gorycze, karoten, witaminy B_1; B₂, PP i C.

Działanie: Olejek lotny pobudza apetyt, aktywizuje pracę jelit, żołądka i wątroby. Por działa moczopędnie, „oczyszcza” krew oraz łagodzi bóle reumatyczne.

Zastosowanie: Por pachnie podobnie jak cebula, ale smak ma delikatniejszy. Ma szerokie zastosowanie w kuchni: jest używany do przyprawiania zup, sosów, różnych past, podaje się go również do mięs. Z porów można robić puree, sałatki lub przyrządzać jak szparagi, tzn. osmażyć na maśle z bułką tartą. Pory dobrze smakują z jajecznicą, można je również smażyć w cieście. Nadają się też do konserwowania (same zgrubienia) w kwaśno-słodkiej zalewie. Ze względu na doskonałe wartości odżywcze i smakowe spożycie porów powinno wzrosnąć.

Por is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Olea europaea

Opis: Oliwka ma lancetowate liście barwy niebieskawozielonej. Białe kwiaty zebrane są w wiechy. Kwitnie od kwietnia do czerwca. Owoce – oliwki, nieco podobne do śliwek, mają długość 10-35 mm i masę 5-15 g. Owoce niedojrzałe są szarozielone, dojrzałe zależnie od gatunku są białe, zielone, czarne lub różowawe.

Uprawa: Dziś oliwka rozpowszechniona jest w Ameryce Północnej, Środkowej i Południowej, północno-zachodniej Afryce, Indiach, we wschodniej Azji i Australii. Największe plantacje znajdują się w południowej Europie, w rejonie Morza Śródziemnego. Ogólna powierzchnia plantacji przekracza 5 milionów hektarów, z tego na Europę przypada około 4 milionów. Za typowy region uprawy oliwek można uznać region Morza Śródziemnego, gdzie drzewa te doskonale przystosowały się do warunków klimatycznych. Oliwki wymagają stosunkowo ciepłej zimy i dużej wilgotności. Drzewo oliwkowe jest długowieczne, żyje nawet ponad 2000 lat. Tysiącletni pień ma średnicę 2 metrów. Tak stare okazy można spotkać na Korsyce i w Algierii.

Zawartość: Miąższ owoców zawiera doskonałą oliwę spożywczą bogatą w witaminy.

Działanie: Oliwa z oliwek pobudza wytwarzanie żółci i rozpuszcza kamienie żółciowe. Liście oliwki stosowane są jako środek na obniżenie ciśnienia krwi.

Zastosowanie: Oliwki uprawiane są przede wszystkim dla oliwy, której zawierają około 40%. Najlepsza jest oliwa, którą wyciska się pod niskim ciśnieniem i w temperaturze 20-25 °C. Po wirowaniu i rafinacji uzyskuje się oliwę najwyższej jakości (Oleum virgineum), czystą i prawie bezbarwną. Pod nieco większym ciśnieniem tłoczy się dalej jasnożółtą oliwę, tzw. prowansalską (Oleum optimum). Wreszcie pod dużym ciśnieniem i w podwyższonej temperaturze uzyskuje się jasnożółtą, opalizującą oliwę (Oleum commune), mającą zastosowanie w przemyśle. Oliwa z oliwek jest doskonałym, smacznym i zdrowym olejem jadalnym o wszechstronnym zastosowaniu w naszej kuchni.

Niedojrzałe oliwki są też konserwowane w najróżniejszy sposób: w oliwie, soli lub occie, z pestką lub bez. Oliwki konserwowane mogą mieć smak słony, cierpki lub pikantny. Przed konserwowa­niem często wyjmuje się z oliwek pestki i wkłada tam kapary, kawałki papryki lub małe sardynki. Zwolennicy oliwek uważają je za niezbędny dodatek do zimnych mięs. Oliwki używane są powszechnie w kuchni arabskiej i południowoeuropejskiej. Dodają specyficznego smaku potrawom z warzyw i zupom. Bez oliwek nie można wyobrazić sobie rosyjskiej soljanki.

Oliwka europejska is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Amygdalus communis

Uprawa: Migdały rosną obecnie przede wszystkim w rejonie Morza Śródziemnego, w Chinach i w Ameryce. Uprawia się je też w cieplejszych rejonach Słowacji (najczęściej w winnicach), ale również na południu Moraw i w Czechach, w rejonie Litomierzyc. Dzięki długotrwałej hodowli otrzymano odmiany uprawne migdała.

Zawartość i działanie: Najczęściej uprawia się trzy następujące odmiany migdała zwyczajnego:

1. Odmiana gorzka (var. amard) – migdały gorzkie zawierają glikozyd amygdalinę, który łatwo rozkłada się na kilka składników, między innymi silnie trujący cyjanowodór (tzw. kwas pruski). Owoce tej odmiany nie nadają się więc do spożycia bez ich uprzedniej obróbki. Dla dziecka dawką śmiertelną jest już 10 gorzkich migdałów, dla dorosłego człowieka – 50. Cyjanowodór usuwany jest z nasion przez prażenie, pieczenie lub gotowanie.
2. Odmiana słodka (var. dulcis) – owoce tej odmiany są słodkie w smaku i zawierają niewielką ilość amygdaliny. Jako przyprawa używane są między innymi do smażonych ryb, zwłaszcza pstrągów.
3. Odmiana pękająca (var. dulcis for. fragilis) – ma owoce o cienkiej i kruchej łupinie oraz słodkie nasiona.

Zastosowanie: Nasiona migdałów słodkich i pękających można jeść bez obróbki wstępnej, czyli gotowania lub prażenia. Gorzkie i słodkie migdały stosowane są jako lek, do celów kosmetycznych, do bezpośredniego spożycia lub jako przyprawa. W przemyśle farmaceutycznym przygotowuje się z nich różne specyfiki. Drobno posiekane słodkie i gorzkie migdały dodawane są do ciast, słodyczy, likierów i delikatnych potraw. Szczególne znaczenie mają w kuchni chińskiej i indonezyjskiej, gdzie orzechy i migdały razem z owocami cytrusowymi dodawane są do ogromnej liczby potraw, między innymi do ryżu, pieczonego drobiu, różnych rodzajów mięs itp. Migdały prażone w soli są znakomitym dodatkiem do napojów.

Migdały is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Origanum vulgare

Opis: Czerwonawo nabiegla łodyga pokryta jest nakrzyżlegle ułożonymi, jajowatymi liśćmi. Lebiodka kwitnie od czerwca do sierpnia. Kwiaty są drobne, czerwone lub białe, zebrane w szczytowe kwiatostany.

Uprawa: Lebiodka pospolita rośnie na skraju lasów, zwłaszcza liściastych, przy drogach leśnych, na brzegach zarośli. Można ją także uprawiać w ogrodzie, wysiewając nasiona na rozsadniku. Najbardziej znanymi producentami tej przyprawy są dziś Włochy, Grecja i Meksyk. Zbiera się kwitnące ziele (Herba origani) na początku kwitnienia, dwa razy w sezonie. Pędy odcina się 5 cm ponad ziemią, wiąże w pęczki i suszy.

Zawartość: Ziele lebiodki zawiera około 0,5 % olejku lotnego, cymol, krwakrol, garbniki i gorycze. Olejek lotny (Oleum origani vulgaris) zawiera do 16 % tymolu.

Działanie: Lebiodka pospolita pobudza apetyt, działa przeciwzapalnie i żółciopędnie. W me­dycynie ludowej stosowana też była przeciw bólom głowy, chorobom dróg oddechowych, przeziębieniom i do kąpieli wzmacniających.

Zastosowanie: Lebiodka pospolita jest bardzo podobna do majeranku, z którym harmonizuje jako przyprawa. Ma przyjemny, aromatyczny zapach, podobny do majeranku i tymianku. Smak ma korzenny, delikatniejszy niż majeranek. Służy do sporządzania wywarów; otrzymuje się z niej olejek lotny. Suszone lub świeże kwiatostany znane są na całym świecie jako oregano – przyprawa niezbędna do pizzy. Lebiodka wchodzi w skład wielu mieszanek przyprawowych. Oregano należy do głównych przypraw kuchni włoskiej, meksykańskiej i hiszpańskiej. Przyprawia się nim pizzę – ulubioną narodową potrawę włoską, oraz niektóre rodzaje spaghetti. Służy też jako przyprawa do sałatek, sosu pomidorowego, zupy pomidorowej, warzyw, potraw z jaj, krabów, kiełbas, zawiesistych zup, gulaszu, potraw z sera. Lebiodką przyprawia się mięso pieczone, mięso z rusztu, cielęcinę i jagnięcinę duszoną. Lebiodka harmonizuje z bazylią i pieprzem.

Oregano, lebiodka pospolita is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Curcuma longa

Opis: Roślina ta osiąga wysokość 60-100 cm. Ma wielkie, owalne, ciemnozielone liście wyrastające z bulwiastego kłącza.

Uprawa: Uprawia się ją w Chinach, Indii, na Jawie, Haiti, Filipinach i w Japonii. Rośnie z powodzeniem na terenach położonych wysoko, nawet powyżej 2000 m.

Zawartość: Kłącze zawiera olejek lotny o bardzo mocnym zapachu oraz barwnik-kurkuminę, która nie rozpuszcza się w wodzie. Rozpuścić ją można jedynie w tłuszczach i alkoholu.

Działanie: Kurkuma zabarwia potrawy na piękny żółty kolor, pobudzający apetyt. Wpływa korzystnie na powstawanie soków trawiennych i żółci. W medycynie ludowej kurkumę stosuje się w chorobach woreczka żółciowego i nerek oraz jako lek na żołądek.

Zastosowanie: Kurkumina stosowana jest w przemyśle spożywczym do barwienia masła, margaryny, serów oraz różnych innych produktów, między innymi likierów. Dodana w niewielkiej ilości ma łagodny korzenny smak i zapach. Jest składnikiem najróżniejszych, specyficznych dla danego kraju, mieszanek przyprawowych. Jako barwnik kurkuma może z powodzeniem zastąpić szafran i jest o wiele tańsza. Należy tylko żałować, że u nas jest mało znana i rzadko stosowana. Kurkumy używa się do barwienia jaj na twardo, omletów, sosów, sałatek, ryżu, zup kremowych, ragout, krabów, ostryg i mięczaków. Nadaje charakterystyczny smak rosołom i wszelkim potrawom z drobiu. Kurkuma (czyli ostryż długi) nie jest u nas przyprawą popularną, przedstawimy więc sposób jej dozowania: 1/8 do 1/4 łyżeczki kurkumy dodaje się na cztery porcje jajecznicy, omletu, różnych legumin, rosołu drobiowego, warzyw, ryżu, sera, klusek, makaronów, mięsa baraniego, wołowego, kurczaka, łososia, krewetek, krabów i marynat. Przyprawia się nią również sosy: musztardowy, rybny, curry, serowy. Można też dodawać ją do musztardy, ogórków i różnych warzyw konserwowanych w occie.

Kurkuma is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Hyssopns officinalis

Uprawa: Nie jest to roślina wymagająca. Potrzebuje gleby lekkiej, wapiennej i dostatecznego nasłonecznienia. Hyzop w naszych warunkach uprawiany jest w ogrodach lub większych skrzynkach. Rozmnaża się z siewu do gruntu lub z rozsady. Zbiera się ziele (Herba hyssopi) lub wierzchołki pędów w czasie kwitnienia, dwa razy w okresie wegetacji. Suszone liście tracą nieco aromat, dlatego lepiej używać młodych, świeżych liści.

Zawartość: Hyzop zawiera 0,3 -1,0 % olejku lotnego, 8 % garbników, glikozyd hesperydynę, żywicę, śluzy i inne składniki. Olejek lotny zawiera około 50 % pinokamfenu oraz pinen i limonen. Świeże liście zawierają dużo witaminy C, około 170 mg. Zawierają też substancje bakteriobójcze.

Działanie: Hyzop zapobiega nadmiernemu poceniu się, dzida wzmacniająco, bakteriobójczo, bywa stosowany jako środek wykrztuśny. Przyspiesza trawienie, pobudza apetyt i wzmacnia żołądek.

Zastosowanie: Ma cierpki, korzenny smak oraz przyjemny aromatyczny zapach. Używany jest do produkcji lekarstw, wód do płukania ust, herbatki leczniczej, pozyskuje się też z niego olejek lotny. Ma on również zastosowanie w produkcji likierów. Można go też używać w kuchni dietetycznej. Z dodatkiem hyzopu przygotowuje się delikatną pieczeń cielęcą, której nadaje cierpki, korzenny smak. Hyzopem można też przyprawiać jaja faszerowane, kiełbasy, pieczeń wieprzową, ragout, zrazy wołowe, zupę fasolową i ziemniaczaną oraz różne marynaty. Nadaje się też do przyprawiania sałatek ze świeżych ogórków i pomidorów. Posiekane drobno liście są doskonałym dodatkiem do twarogu.

Hyzop lekarski is a post from: Przyprawy

Nazwa łacińska: Allium cepa

Opis: Cebula tworzy rurkowatą, dętą łodygę (głąbik) osiągającą wysokość około 30 cm i rurkowate liście z nalotem woskowym. Kwiatostanem jest kulisty baldach. Znane są odmiany o  różnych kształtach cebul, od spłaszczonych, przez kuliste, do wydłużonych.

Uprawa: Cebulę rozmnaża się z nasion lub z dymki, czyli małych, jednorocznych cebulek. Nasiona wysiewa się wczesną wiosną w rowki głębokości 10-15 mm, oddalone od siebie o 20 cm. Po wykiełkowaniu rośliny przerywa się, aby rosły w odległości 3-5 cm. Aby otrzymać dymkę, nasiona wysiewa się gęściej i siewek się nie przerywa. Po zbiorze dymkę należy przebrać: większe cebulki posadzone wiosną dadzą nam szczypior, mniejsze sadzi się wczesną wiosną w rządki co 20 cm; odległość między roślinami w rzędzie powinna wynosić 5-8 cm. Cebulę można zbierać w miarę potrzeb w czasie całej wegetacji, a wszystkie rośliny wówczas, gdy liście się załamią i zaczynają żółknąć.

Zawartość: Charakterystyczny zapach cebuli powodowany jest przez olejek lotny zawierający siarkę. Ma on działanie lecznicze i bakteriobójcze. Cebula zawiera też cukry, witaminę D, wapń, żelazo, sód, potas i inne składniki. Korzystny wpływ na trawienie mają zawarte w cebuli śluzy i pektyny.

Działanie: Cebula jest bardzo zdrowa, ponieważ zawarte w niej substancje wpływają korzystnie na wiele czynności organizmu, między innymi pobudzają wytwarzanie soków trawiennych, wpływają uspokajająco na układ nerwowy, działają moczopędnie. Zawarte w cebuli fitoncydy są substancjami o silnym działaniu bakteriobójczym i przeciwpasożytniczym, dzięki czemu cebula wpływa regulująco na mikroflorę przewodu pokarmowego oraz górnych dróg oddechowych.

Zastosowanie: Cebula jest powszechnie używana w stanie surowym jako dodatek do wielu surówek świeżych i konserwowanych, grzybów, różnych przekąsek. Dodaje smaku kwaszonej kapuście. W kuchni używa się cebuli do aromatyzowania różnych zup, sosów, soków, pieczonego mięsa itp. Najczęściej używa się cebuli surowej lub zrumienionej na maśle czy oliwie. Surowa cebula jest doskonałym dodatkiem do wędlin, zimnych mięs, do twarogu, sera, chleba z masłem.

Cebula jadalna is a post from: Przyprawy